Randevu Al
Cilt Sorunları
Ürtiker (Kurdeşen)
Kabarıklar 24 saatte kaybolur; asıl soru neden tekrarladığı.
Bir Bakışta
- Ne olduğu
- Mast hücrelerinden histamin salınımıyla oluşan kaşıntılı, kabarık ve gezici döküntü
- Kimlerde görülür
- Her yaşta; insanların yaklaşık beşte biri yaşamı boyunca en az bir kez yaşar
- Tipik seyri
- Tek bir kabarık 24 saatten kısa sürer; 6 haftadan uzun sürerse kronik ürtiker adını alır
- Bulaşıcı mı
- Hayır. Ancak akut atağın arkasında geçirilmiş bir enfeksiyon olabilir
- Tanı
- Öykü ve muayene; kronik tabloda sınırlı kan tetkiki. Geniş alerji panelleri gerekmez
- Tedavi yaklaşımı
- İkinci kuşak antihistaminikler ilk basamak; yanıt yetersizse doz artışı ve ileri tedaviler
- Ne zaman hekime başvurmalı
- Dudak, göz kapağı, dil veya boğaz şişmesi, nefes darlığı, yutma güçlüğü: acil başvuru
Ne Olduğu
Ürtiker nedir?
Ürtiker, halk arasındaki adıyla kurdeşen, deride mast hücrelerinden histamin ve benzeri aracıların salınmasıyla ortaya çıkar. Salınan histamin küçük damarları genişletir ve geçirgenliğini artırır; damardan dokuya sızan sıvı deriyi kabartır, genişleyen damar çevreyi kızartır, uyarılan sinir uçları kaşıntıyı yaratır. Sıvı geri çekildiğinde kabarıklık iz bırakmadan kaybolur.
Süre tabloyu ikiye ayırır. Altı haftadan kısa sürenler akut ürtikerdir; arkasında çoğu zaman geçirilmiş bir viral enfeksiyon, bir ilaç ya da bir besin bulunur, ama önemli bir bölümünde neden hiç saptanamaz. Altı haftayı aşan ve haftanın çoğu günü yineleyen tablo kronik ürtikerdir. Kronik olguların büyük çoğunluğu spontandır: dışarıdan gelen bir alerjen değil, kişinin kendi bağışıklık sisteminin mast hücresini uyarması söz konusudur. Bu ayrım aranacak şeyi değiştirdiği için önemlidir.
İndüklenebilir ürtiker ayrı bir başlıktır; burada kabarıklığı belirli bir fiziksel uyaran başlatır. Deriye bastırıp çizmekle çıkan dermografizm, soğukla, basınçla, güneşle ya da suyla tetiklenen biçimler ve terleme ile ısı artışında ortaya çıkan kolinerjik ürtiker bu gruptadır. Tetikleyici belli olduğu için tanı çoğu zaman öyküyle konur.
Belirtiler
Nasıl görünür, neye dikkat etmeli?
Tipik lezyon deriden kabarık, ortası soluk, kenarı kırmızı ve kaşıntılı bir plaktır; boyutu birkaç milimetreden avuç içi büyüklüğüne kadar değişir. En ayırt edici özelliği geçiciliğidir. Tek bir kabarık 24 saatten kısa sürede, çoğu kez birkaç saat içinde iz bırakmadan kaybolur, ama aynı sırada başka bir yerde yenisi çıkar. Sabah kolda olan döküntünün akşam bacakta olması hastayı şaşırtır; tanıyı koyduran da tam olarak budur.
Olguların yaklaşık yarısında anjiyoödem eşlik eder: dokunun daha derin katmanlarında, özellikle göz kapakları, dudaklar, el sırtı ve genital bölgede gelişen şişlik. Anjiyoödem kaşınmaktan çok gerginlik ve yanma hissi verir, gerilemesi 48–72 saati bulabilir. Dil, boğaz ya da gırtlak şişmesi, nefes darlığı, ses kısıklığı veya yutma güçlüğü acil bir durumdur; beklenmez, en yakın acile başvurulur.
Bir kabarığın 24 saatten uzun sürmesi, dokunmakla ağrıması, yanma bırakması ya da geride morluk ve renk değişikliği bırakması ürtikerin dışına çıkar. Bu tablo ürtikeryal vaskülit olabilir ve farklı bir yol izler. Muayenede tek bir lezyonun ne kadar sürdüğünün bu kadar çok sorulmasının nedeni budur.
Tanı
Tanı nasıl konur?
Ürtikerin tanısı laboratuvara değil öyküye dayanır: döküntünün ne zaman başladığı, tek bir kabarığın ne kadar sürdüğü, günün hangi saatinde arttığı, hangi ilaçların kullanıldığı ve şişlik eşlik edip etmediği sorulur. Muayenede lezyonun karakteri değerlendirilir, gerekirse deriye çizilerek dermografizm bakılır. Hasta lezyonu her zaman muayene sırasında taşımadığı için atak sırasında çekilmiş bir fotoğraf değerlidir.
Akut ürtikerde rutin tetkik gerekmez. Kronik spontan ürtikerde sınırlı bir tarama, yani tam kan sayımı ve iltihap belirteçleri yeterlidir. Geniş besin alerjisi panelleri bu tabloda neredeyse hiçbir zaman cevap vermez; üstelik yanlış pozitif sonuçlar gereksiz beslenme kısıtlamalarına yol açar. Öykü belirli bir yönü işaret ediyorsa hedefli test istenir. İndüklenebilir tiplerde tetikleyiciyle yapılan basit provokasyon testleri tanıyı doğrular.
Kronik tabloda hastanın tuttuğu basit bir günlük kayıt, çoğu tetkikten daha çok işe yarar: döküntünün çıktığı saat, o gün alınan ilaçlar, egzersiz, sıcak duş, soğuk hava, basınç yapan giysi ve stresli olaylar not edilir. Birkaç haftalık bir kayıt hem indüklenebilir bir tipin varlığını ortaya çıkarır hem de tedavinin işe yarayıp yaramadığını hastanın kendi gözüyle görmesini sağlar.
Tedavi
Nasıl tedavi edilir?
İlk basamak, yatıklık yapmayan ikinci kuşak antihistaminiklerdir ve bunlar düzenli kullanılır; döküntü çıkınca değil, çıkmasını önlemek için. Yanıt yetersizse doz, kılavuzların tanımladığı sınırlar içinde standart dozun üzerine çıkarılabilir. Bu artış hekim kararıyla yapılır. Uyku yapan birinci kuşak antihistaminiklerin sürekli kullanımı bugün önerilmez.
Yüksek doz antihistaminikle de kontrol edilemeyen kronik ürtikerde immünoglobulin E'yi hedefleyen biyolojik tedavi ve seçilmiş olgularda siklosporin gündeme gelir. Sistemik kortikosteroidler yalnız ağır alevlenmelerde ve kısa süreli kullanılır; uzun süreli kortikosteroid, yan etkileri nedeniyle bir tedavi stratejisi değildir.
İlacın yanında yapılabilecekler sınırlı ama gerçektir: bilinen bir tetikleyici varsa uzak durmak, ağrı kesici olarak aspirin ve benzeri iltihap gidericilerden kaçınmak, sıcak duşu ve dar giysiyi azaltmak, alkolü ve uyku düzensizliğini gözetmek. Kronik ürtikerin doğal seyri de teselli edicidir; olguların önemli bir bölümü birkaç yıl içinde kendiliğinden söner. Tedavi bu süre boyunca tabloyu yaşanabilir tutmayı hedefler.
Sıkça Sorulanlar
Sık sorulan sorular
Kurdeşen bulaşır mı?
Hayır. Ürtiker derinin kendi mast hücrelerinden salınan aracılarla oluşur, temasla geçmez. Akut atağın arkasında bulaşıcı bir viral enfeksiyon olabilir; bulaşan şey o enfeksiyondur, döküntü değil.
Döküntü neden bir yerden kaybolup başka yerde çıkıyor?
Çünkü kabarıklık, damardan dokuya sızan sıvının geçici birikimidir. Sıvı emildiğinde lezyon iz bırakmadan kaybolurken başka bir bölgede yeni bir mast hücresi grubu uyarılır. Bu gezicilik ürtikerin en tipik özelliğidir.
Alerji testi yaptırmalı mıyım?
Kronik spontan ürtikerde geniş alerji panelleri genellikle sonuç vermez ve yanlış pozitiflikler gereksiz kısıtlamalara yol açar. Test, öykü belirli bir ilacı, besini ya da fiziksel uyaranı işaret ettiğinde hedefli olarak istenir.
Ürtiker geçer mi?
Akut ürtiker çoğunlukla günler ya da birkaç hafta içinde geçer. Kronik ürtikerde ise olguların önemli bir bölümü birkaç yıl içinde kendiliğinden söner. Bu süre boyunca amaç, düzenli tedaviyle kaşıntıyı ve döküntüyü yaşanabilir düzeyde tutmaktır.
Ne zaman acile başvurmalıyım?
Dilde, boğazda veya dudaklarda hızlı gelişen şişlik, nefes darlığı, ses kısıklığı, yutma güçlüğü, baş dönmesi veya karın ağrısı varsa vakit kaybedilmemelidir. Bu bulgular deriyle sınırlı kalmayan bir reaksiyona işaret eder.
Beslenmemi değiştirmem gerekir mi?
Öyküde açıkça tekrarlayan bir besin ilişkisi yoksa geniş kısıtlamaların faydası gösterilmemiştir. Gereksiz eliminasyon beslenmeyi bozar ve asıl nedeni aramayı geciktirir. Şüphelenilen bir besin varsa bunu hekimle birlikte sınamak daha doğrudur.
Değerlendirme Randevusu
Akut mu, kronik mi?
Tek bir kabarığın ne kadar sürdüğü ve tablonun kaç haftadır devam ettiği, aranacak şeyi ve tedaviyi baştan değiştirir.
Sorularınız ve randevu için